Rijksbeleid

Geen expliciet gezinsbeleid

Nederland heeft geen samenhangend beleid dat expliciet is bedoeld voor gezinnen, maar heeft wel veel beleid dat op een of andere manier invloed heeft op gezinnen en het gezinsleven ('impliciet gezinsbeleid'). De econome Margreth Hoek (2008) bestudeerde het Nederlands opvoedingsondersteuningsbeleid tussen 1977 en 2002 en stelt dat Nederland vanaf het begin van de twintigste eeuw een traditie heeft van 'verborgen en gefragmenteerd gezinsbeleid'.

Het programmaministerie voor Jeugd en Gezin dat tussen 2007-2010 actief was, vormt een korte breuk in deze traditie. Dit ministerie werkte ruim drie jaar aan een samenhangend gezinsbeleid dat werd beschreven in de nota: 'De kracht van het gezin - nota gezinsbeleid 2008'. Dat was de derde beleidsnota over gezin en gezinsbeleid. In 2006 verscheen de 'Nota gezinsbeleid: staalkaart van gerealiseerde ambities en doorkijkje naar toekomst'. Uit 1996 dateert de 'Notitie gezin. De maatschappelijke positie van het gezin'. Dat was een beleidsbrief van het eerste Paarse kabinet dat een duidelijke voorkeur had voor het behoud van impliciet gezinsbeleid. De overheid steunde gezinnen via diverse soorten beleid maar noemde dat geen gezinsbeleid.

Overheid terughoudend bij gezinnen

In de verhouding tussen de overheid en het gezin is volgens Hoek een spanningsveld zichtbaar tussen terughoudendheid en betrokkenheid die invloed heeft op hoe het beleid vorm kan krijgen. Terughoudendheid is een gepaste houding voor de overheid omdat ouders eindverantwoordelijk zijn voor de opvoeding van hun kinderen. Zij hebben opvoedingsvrijheid en ook de vrijheid van schoolkeuze. Ouders zijn verantwoordelijk voor hun kinderen maar tegelijkertijd vindt de overheid het belangrijk dat nieuwe generaties zo goed mogelijk worden grootgebracht. In het belang van kinderen en de samenleving toont de overheid daarom op verschillende manieren haar betrokkenheid bij ouders, jeugd en gezinsleven.

Voorbeelden van impliciet gezinsbeleid

In het Gezinsrapport noemt Freek Bucx van het Sociaal en Cultureel Planbureau drie domeinen waarop het impliciete gezinsbeleid van de overheid zich richt:

• inkomensondersteuning;
• steun voor werkende ouders;
• opvoedingsondersteuning.

Daarnaast worden de rechten en plichten van ouders via wetgeving vastgelegd. Nederland kent geen gezinsbeleid maar heeft wel beleid dat het gezinsleven van alle gezinnen beïnvloedt. Voorbeelden zijn:

Inkomensondersteuning en werkende ouders

• Via kinderbijslag (in dossier Geboorte kind)
• Belastingkortingen (in dossier Werkende ouders)
• Via tegemoetkoming in de kosten van de kinderopvang (in dossier Werkende ouders)
• Beleid gericht op werkende ouders (in dossier Werkende ouders)

Opvoedondersteuning

• Opvoedingsondersteuning (in dossier Opvoedingsondersteuning)

Wetgeving rond ouderlijk gezag

• Ouderlijk gezag en naamgeving (in dossier Geboorte kind)
• Ouderlijk gezag en scheiding (in dossier Scheiding)

Bronnen

• Hoek, M. (2008), 'Ontheemd ouderschap. Betekenissen van zorg en verantwoordelijkheid in beleidsteksten opvoedingsondersteuning 1979-2002'. Proefschrift. Utrecht, SWP.
• Bucx, F. (2011), 'Gezinnen en gezinsbeleid in Nederland: een introductie', in: 'Het Gezinsrapport'. Den Haag, Sociaal en Cultureel Planbureau.
• Ministerie voor Jeugd en Gezin (2008), De kracht van het gezin: nota gezinsbeleid 2008 . Den Haag: Programmaministerie voor Jeugd en Gezin.
• Ministerie van VWS (1996), 'Notitie gezin: de maatschappelijke functie en positie van het gezin'. Rijswijk, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
• Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) (2006), 'Nota Gezinsbeleid: staalkaart van gerealiseerde ambities en doorkijkje naar toekomst .
• Praag, C. van, en M. Niphuis-Nell (1997), 'Het Gezinsrapport: een verkennende studie naar het gezin in een veranderende samenleving'. Sociaal en Cultureel Planbureau, Rijswijk.
• Stouten, J., M. van Gent, M. Gemmeke (2008), Gezinsbeleid in een internationaal kader: een vergelijking tussen tien landen . Amsterdam: Regioplan Rijkers, M. en E. Stultjens (2009), 'Brabanders over CJG en jeugd- en gezinsbeleid'. Tilburg: PON.