Tijdsbesteding

Veel arme kinderen zijn uitgesloten van vrijetijdsvoorzieningen die geld kosten. Armoede kan dus leiden tot sociaal isolement. Dit terwijl meedoen in de samenleving algemeen als een eerste levensbehoefte wordt beschouwd.

Geen geld voor sport

Volgens het Sociaal Cultureel Planbureau zitten een half miljoen kinderen tussen vijf en achttien jaar niet op sport, muziek of scouting (Jehoel-Gijsbers 2009). Het percentage arme kinderen dat nergens aan meedoet, is twee keer zo hoog als dat van niet-arme kinderen. Dit geldt vooral voor kinderen in gezinnen met een bijstandsuitkering.

Arme kinderen brengen meer tijd door met buiten spelen of op straat rondhangen, gaan minder op vakantie en maken minder uitstapjes. Arme kinderen nemen wel ongeveer in gelijke mate deel aan speciale activiteiten op de buitenschoolse opvang en aan buitenschoolse activiteiten, zoals schoolreisjes en werkweken. Voor niet-westerse migrantenkinderen speelt de moskee een relatief belangrijke rol in hun vrijetijdsbesteding.

Sport is voor kinderen verreweg de belangrijkste activiteit in de vrije tijd. Niet alleen is de deelname hieraan het hoogst, de wens tot deelname van kinderen die niet op sport zitten is met 90 procent ook veel groter dan bijvoorbeeld bij culturele activiteiten. Tegelijkertijd spelen financiële belemmeringen bij sport een grote rol in de niet-deelname, vooral bij bijstandskinderen. De school is een belangrijk kanaal om alle kinderen met georganiseerde vrijetijdsbesteding te bereiken (Jehoel-Gijsbers 2009).

Sociale uitsluiting

In een vervolg op bovengenoemde studie, waar het vooral ging om deelname aan sport, cultuur en verenigingsleven, keek het Sociaal en Cultureel Planbureau ook naar andere vormen van sociale uitsluiting (Roest e.a. 2010). Tevens werd nagegaan hoe sociale uitsluiting kan worden verklaard.

Het Sociaal en Cultureel Planbureau onderscheidt vier vormen van sociale uitsluiting:

• Geldgebrek (materiële deprivatie): kinderen moeten door geldgebrek bepaalde essentiële zaken ontberen, zoals nieuwe schoenen en kleding of het deelnemen aan sport-, hobby- en culturele activiteiten;
• Onvoldoende sociale participatie: hieronder valt deelname van kinderen aan sport, muziekles, hobbyclub of scouting, het maken van uitstapjes, vakantie, bezoek aan vriendjes, het vieren van verjaardagen;
• Onvoldoende toegang tot sociale grondrechten: hierbij gaat het om saamhorigheid en veiligheid in de buurt en het voorzieningenaanbod voor kinderen;
• Onvoldoende normatieve integratie: overtreden kinderen regels op school (geschorst worden en spijbelen) en in de samenleving (plegen van diefstal, openbare vernieling en fysiek geweld).

Aantal sociaal uitgesloten kinderen

Een index meet de mate van sociale uitsluiting: 'niet of nauwelijks uitgesloten', 'enigszins uitgesloten', 'tamelijk uitgesloten' en 'zeer uitgesloten' bij kinderen van 5 tot en met 17 jaar. Bij sociaal uitgesloten, in strikte zin, gaat het om het totaal van 'tamelijk uitgesloten' en 'zeer uitgesloten'. Bij een ruime definitie van sociaal uitgesloten wordt de groep 'enigszins uitgesloten' kinderen ook meegeteld.

Aantal sociaal uitgesloten kinderen

	Strikte definitie	Ruime definitie
Onvoldoende sociale participatie	100.000	430.000
Geldgebrek	125.000	185.000
Onvoldoende toegang grondrechten	130.000	875.000
Onvoldoende normatieve integratie	100.000	475.000

Ruim 60.000 kinderen zijn op verschillende aspecten sociaal uitgesloten. Dit is 3 procent van het totale aantal kinderen in die leeftijdsgroep. Volgens de ruime definitie zijn dit bijna 275.000 kinderen (ofwel 11 procent). Bijstandskinderen zijn het meest vaak sociaal uitgesloten, vooral geldgebrek komt bij hen relatief vaak voor. Maar ook kinderen in huishoudens met een inkomen onder 120 procent van het sociaal minimum zijn vaker sociaal uitgesloten dan kinderen in niet-arme gezinnen. Alleen als het gaat om normatieve integratie zijn er weinig verschillen tussen arme en niet-arme kinderen.

Verklaring sociale uitsluiting van kinderen

Onvoldoende sociale participatie houdt het meest verband met een laag opleidingsniveau van ouders, met geldgebrek bij ouders, met een niet-westerse herkomst en met weinig sociale participatie van ouders (Roest e.a. 2010). Geldgebrek bij kinderen en onvoldoende toegang tot sociale grondrechten worden het beste verklaard door geldgebrek bij ouders, door met name armoede, het niet hebben van betaald werk en/of het hebben van schulden. Onvoldoende normatieve integratie wordt eerdere verklaard door sekse en leeftijd dan door andere factoren: het gaat vooral om jongens en oudere kinderen.

De kans op sociale uitsluiting is groter wanneer: een kind in een arm gezin leeft, van niet-westerse afkomst is, deel uitmaakt van een eenoudergezin, ouders heeft met een laag opleidingsniveau, zonder betaalde baan, weinig geld en/of met een geringe mate van sociale participatie.

Door beleid minder arme kinderen buitengesloten

Het kabinet Balkenende IV (2007-2010) wilde naar aanleiding van het onderzoek van het Sociaal Cultureel Planbureau (Jehoel-Gijsbers 2009) het aantal kinderen dat om financiële redenen niet participeert in vrijetijdsactiviteiten, halveren. Vanaf 2010 kregen gemeenten hiervoor geen extra financiële middelen meer. Een aantal gemeenten heeft dit beleid met eigen financiële middelen voortgezet.

Meting door Roest (2011) in 2010 liet zien dat kinderen in dat jaar iets vaker (3 procent) deelnamen aan vrijetijdsactiviteiten dan in 2008. Bij arme kinderen werd de groep die niet ‘maatschappelijk meedoet’ 6 procent kleiner. Onder de bijstandskinderen in deze groep was de afname nog duidelijker (9 procent). Bijstandskinderen hebben hun achterstand op de andere inkomensgroepen dus iets ingelopen, maar er was nog steeds een groot verschil. In 2010 deed 44 procent van de bijstandskinderen niet mee aan de genoemde activiteiten, ruim twee maal zoveel als in de niet-arme groep (19 procent).

Gerichter beleid nodig

Volgens het SCP moet het beleid meer aandacht besteden aan kinderen die minstens twee jaar onder de armoedegrens zitten en al op de basisschoolleeftijd beginnen. Verder is meer aandacht nodig voor kinderen uit de groeiende groep ‘werkende armen’. Belangrijk is tevens om het beleid niet te beperken tot het wegnemen van financiële belemmeringen, maar ook de maatschappelijke participatie van ouders te vergroten.

Bronnen

• Centraal Bureau voor de Statistiek (2009). ‘Lage inkomens, kans op armoede en uitsluiting 2009’. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
• Jehoel-Gijsbers, G. (2009). ‘Kunnen alle kinderen meedoen? Onderzoek naar de maatschappelijke participatie van arme kinderen. Nulmeting’. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
• Roest, A., A. Lokhorst en C. Vrooman (2010). 'Sociale uitsluiting bij kinderen: omvang en achtergronden'. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
• Roest, A. (2011). Kunnen meer kinderen meedoen? 'Veranderingen in de maatschappelijke deelname van kinderen, 2008-2010'. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.